რეპორტაჟი მცხეთის კვლევითი ბირთვული რეაქტორიდან

Scan10035

ყოველთვის, როდესაც თბილისიდან მცხეთის მიმართულებით ვმგზავრობდი, ინტერესით ვაკვირდებოდი მცხეთის მახლობლად მდებარე ობიექტს, საიდანაც მაღალი,  მასიური რკინის მილი და უცნაური ნაგებობები მოჩანდა. გადმოცემით ვიცოდი, რომ ამ ადგილს 24 საათიანი დაცვა ჰყავდა და სიახლოვეს არავის უშვებდნენ. როგორც ჩემთვის ცნობილი იყო, „მცხეთის რეაქტორად“ წოდებული ობიექტის შესახებ ინფორმაცია გასაიდუმლოებული იყო, რაც უფრო მიმძაფრებდა ინტერესს. მაინტერესებდა ამ ობიექტის ისტორია, დანიშნულება, თუ  რას ემსახურებოდა ძველად ეს კონკრეტული რეაქტორი და რატომ დაიხურა.

„მცხეთის რეაქტორის“ ისტორიაზე, ჩემს ირგვლივ ყველას მხოლოდ ბუნდოვანი წარმოდგენა ჰქონდა. ხალხში დღემდე არაერთი ლეგენდაა გავრცელებული. ვერც ინტერნეტში ნახავთ მის შესახებ ამომწურავ ინფორმაციას. ამიტომ, გადავწყვიტე საფუძვლიანად გამომეკვლია მისი ისტორია. აღნიშნულ ობიექტზე მისვლის და გადაღების ოფიციალური ნებართვა მივიღე და გადამღებ ჯგუფთან ერთად ჩემთვის ერთ-ერთ გამორჩეულად საინტერესო ადგილის სანახავად გავემართე.

წინასწარ ვიცოდი, რომ გარკვეული პროტოკოლები უნდა დაგვეცვა. დაცვას პირადობის მოწმობები დავუტოვეთ და დაცულ ტერიტორიაზე შევედით. ადგილზე ე. ანდრონიკაშვილის სახელობის ფიზიკის ინსტიტუტის რამდენიმე უფროსი მეცნიერ-თანამშრომელი დაგვხვდა. მათ შორის მეცნიერებათა დოქტორი, ბირთვული ენერგეტიკული დანადგარების სპეციალისტი – შუქრი აბრამიძე, რომელიც რეაქტორის გახსნის დღიდან, 18 წლის მანძილზე ამ დანადგარის მთავარი ინჟინერი და შემდგომში ობიექტის ხელმძღვანელი იყო. ძალიან გამიხარდა, რადგან ყველაფერს უშუალოდ პირველი წყაროდან გავიგებდი.

R1

r2 (2) R2

მცხეთის კვლევით ბირთვულ რეაქტორს 6 ჰექტარი ფართობი უკავია. გასული საუკუნის 60-80-იან წლებში, აქ მთელი კომპლექსი იყო გაშენებული, სადაც შედიოდა სხვადასხვა დანიშნულების შენობა-ნაგებობები: კრიოგენული სადგური, რომელიც გამოიმუშავებდა თხევად აზოტსა და ჰელიუმს.  ტერიტორიაზე განთავსებული იყო ასევე  რადიოქიმიური ლაბორატორია „ცხელი კამერებით“, ხუთსართულიანი ლაბორატორიული კორპუსი, ავტოფარეხები, დამატებითი კოტეჯები, კვების ბლოკი და სხვა საჭირო ნაგებობები. ერთ დროს, ეს ადგილი ქართული მეცნიერების კერას წარმოადგენდა. აქ დაახლოებით 300 ადამიანი იყო დასაქმებული. ტარდებოდა სხვადასხვა სახის კვლევები, რომელთა მეშვეობითაც არაერთი მნიშვნელოვანი შედეგი იქნა მიღწეული, მაგალითად ბიოფიზიკის მიმართულებით, ნეიტრონულ-აქტივაციური ანალიზის უნიკალური მეთოდის გამოყენებაში, ბირთვულ ფიზიკაში, ატომური რეაქტორების ფიზიკისა და ტექნიკის დარგში.

ამ შენობების ნაწილი ამჟამად  გაუკაცრიელებულია და მათი არსებობა არავითარ საფრთხეს აღარ წარმოადგენს. მიუხედავად ამისა, ასეთი ობიექტებისთვის დადგენილი ნორმების შესაბამისად, ტერიტორია დაცულია  და მოქალაქეების თავისუფალი გადაადგილება აკრძალულია.

Scan10029 Scan10030 Screenshot 2015-02-02 16.47.30 Screenshot 2015-02-02 16.48.19 Screenshot 2015-02-02 16.48.54

კვლევითი ბირთვული რეაქტორის სანახავად ერთ-ერთ შენობაში შევედით. ადრე, რეაქტორის აქტიური ზონა წყლით სავსე ბეტონის სქელკედლიან დამცავ ავზში იყო განთავსებული. კრიოგენული სადგურიდან 200 მეტრიანი ეტაკადა იყო გაყვანილი, რომელზეც 7 სხვადასხვა  დიამეტრის მქონე მილები უერთდებოდა  რეაქტორის დაბალტემპერატურულ ექსპერიმენტალურ არხებს და აწვდიდა თხევად აზოტს და ჰელიუმს.

დიდი დიამეტრის მილები (ნეიტრონული ექსპერიმენტალური არხები) რეაქტორში ურანის აქტიურ ზონას ემიჯნებოდა. რეაქტორის გარშემო სხვადასხვა ექსპერიმენტული დანიშნულების დანადგარები იყო დამონტაჟებული, რომლებზეც  ნეიტრონული ნაკადის გამოყენებით სხვადასხვა ექსპერიმენტები ტარდებოდა. ამჟამად, რეაქტორი ჩაბეტონებულია ავზშივე. მის ირგვლივ აღარც დანადგარებია, აღარც მილები და არც ესტაკადა. ყველაფერს დემონტაჟი ჩაუტარდა. მართვის პუნქტში რეაქტორის გაჩერების დროა დაფიქსირებული. – რამ განაპირობა ქვეყნის ასეთი მნიშვნელოვანი მოვლენის დასამარება? არსებობდა თუ არა რეალური საფრთხე?

იმისთვის, რომ  ამ კითხვებზე პასუხი გავცე, დასაწყისისთვის მოკლედ განვმარტავ ბირთვული რეაქტორის დანიშნულებას. ზოგადად, ბირთვული რეაქტორები ორი ძირითად მიზნით გამოიყენება: სამეცნიერო კვლევებში  ან ელექტრო ენერგიის მისაღებად. 1942 წლის 2 დეკემბერს, ადამიანის მიერ  პირველი მართული ბირთვული ჯაჭვური რეაქცია იტალიელი მეცნიერის –  ენრიკო ფერმის ხელმძღვანელობით, ამერიკაში განხორციელდა. პირველი ბირთვული დანადგარი (CP-1, იგივე Chicago Pile-1), ტექნიკურად წარმოადგენდა პირველ ბირთვულ რეაქტორს კაცობრიობის ისტორიაში. ამ რეაქტორის ბაზაზე ადამიანმა შეძლო ატომის ბირთვში არსებული ენერგიის გამოთავისუფლება და მისი გარკვეული მიზნებისთვის გამოყენება, რის შემდეგაც მეცნიერებმა ბირთვული ენერგია სამხედრო მიზნებისთვის გამოიყენეს. ამერიკელებმა 1945 წელს 3 ატომური ბომბი დაამზადეს, რომელთაგან ერთი – 1945 წლის 16 ივლის წარმატებით გამოსცადეს.

DSC_4214

 როდესაც სტალინმა  პოტსდამის კონფერენციაზე ამერიკის პრეზიდენტ გარი ტრუმენისაგან შეიტყო, რომ ამერიკაში ძალიან ძლიერი გამანადგურებელი იარაღი დაამზადეს და გამოცადეს, ის მაშინვე დაუკავშირდა იგორ კურჩატოვს და ატომურ ბომბზე მუშაობისთვის საჭირო ღონისძიებების დაჩქარება მოსთხოვა. 1946 წლის 26 დეკემბერს, მოსკოვში კურჩატოვის ხელმძღვანელობით (რომელიც საბჭოთა ატომური ბომბის მამად ითვლება) შეიქმნა ატომური რეაქტორი, ხოლო 1949 წელს კი საბჭოთა კავშირმაც გამოსცადა ატომური ბომბი, რითიც ამერიკელების მონოპოლია ატომურ იარაღზე დასრულდა. ეს ყველაფერი გახდა საფუძველი იმისა, რომ ატომური ენერგია გამოყენებული ყოფილიყო არამარტო სამხედრო, არამედ მშვიდობიანი მიზნებისთვისაც. საბჭოთა კავშირში დამუშავდა პროგრამები მეცნიერებისა და ტექნიკის სხვადასხვა დარგებში.

1957 წელს, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის  აკადემიკოსის, სახელმწიფო პრემიის ლაურეატის ბატონ ელეფთერ ანდრონიკაშვილის ინიციატივით, საქართველოში  დაიწყო კვლევითი ბირთვული რეაქტორის მშენებლობა, რომელსაც მეცნიერების დოქტორი ენერგეტიკოსი ბ-ნი ვახტანგ გომელაური ხელმძღვანელობდა. ამ იდეის განხორციელებას ბევრი მოწინააღმდეგე ჰყავდა, მაგრამ ელეფთერმა ყველა დაარწმუნა იმაში, რომ ატომურ რეაქტორს ექნებოდა ფართო გამოყენების არეალი მეცნიერების სხვადასხვა მიმართულებით, კერძოდ კი ფიზიკის, ბიოლოგიის, ქიმიის და მეცნიერების სხვა დარგებში. რეაქტორის მშენებლობის პარალელურად, ახალგაზრდა სპეციალისტების ჯგუფი სტაჟირებას მოსკოვის კურჩატოვის სახელობის ატომური ენერგიის ინსტიტუტში გადიოდა. ასე რომ, მშენებლობის დასრულებისთანავე, რეაქტორს უკვე მომზადებული ჰყავდა მეცნიერებისა და საექსპლუატაციო პერსონალის გუნდი.

მიუხედავად იმისა, რომ ახლანდელ დროში მსოფლიოში რეაქტორების არსებობა აღარავის უკვირს. გასული საუკუნის 60-იან წლებში,  როდესაც ბირთვული რეაქტორები ჯერ კიდევ სამეცნიერო სიახლედ ითვლებოდა, საქართველოში უკვე ამოქმედდა კვლევითი ბირთვული რეაქტორი.  რაც იმის დამამტკიცებელი იყო, რომ ჩვენი ქვეყანა არ ჩამორჩებოდა  როგორც სამეცნიერო, ასევე ტექნოლოგიური განვითარების პროგრესს. ბირთვული რეაქტორის მშენებლობა ძალზედ სპეციფიკური იყო, ამიტომ მონაწილეობას იღებდა ის ხალხი, ვინც გარკვეული იყო რეაქტორის სისტემების მშენებლობის საკითხებში. ხშირად ჩამოდიოდნენ კურჩატოვის ინსტიტუტის სპეციალისტები და აკონტროლებდნენ მუშაობის პროცესს. მშენებლობა ძალიან სწრაფი ტემპებით, ყოველგვარი ექსცესების გარეშე  მიდიოდა, რამეთუ ამ მშენებლობას მუდმივ კონტროლს უწევდნენ როგორც საქართველოს მთავრობა, ასევე მეცნიერებათა აკადემია.

კვლევითი რეაქტორის ექსპლუატაცია მთელი დროის განმავლობაში  შეუფერხებლად და ყოველგვარი ინციდენტების  გარეშე მიმდინარეობდა. რეაქტორის ინტენსიური და წარმატებული ფუნქციონირების შედეგად, ის თანდათან ბირთვულ ტექნოლოგიურ კომპლექსად ჩამოყალიბდა. იმ დროისთვის არსებული სხვა რეაქტორებისაგან განსხვავებით, „მცხეთის კვლევით რეაქტორზე“ შესაძლებელი იყო ექსპერიმენტების ძალიან დაბალ ტემპერატურაზე ჩატარება (-196 ° C და -263 ° C), რაც საკმაოდ რთული მისაღწევია. სამეცნიერო წრეებისათვის ეს მიმართულება იმდენად აქტუალური იყო, რომ 1962 საბჭოთა კავშირის მინისტრთა საბჭოს დადგენილებით, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიკის ინსტიტუტი გამოცხადდა მოთავე ორგანიზაციად „დაბალტემპერატურული მასალათმცოდნეობის“ და „მყარი ტანის რადიაციული ფიზიკის“ დარგში. აქ სრულდებოდა საკავშირო სამეცნიერო პროგრამები.  კოსმოსურ პირობებთან მიახლოებული ტემპერატურული რეჟიმების არსებობის გამო, ტარდებოდა კოსმოსურ ტექნიკაში გამოსაყენებელი მასალების უნიკალური კვლევები  ზედაბალი ტემპერატურებისა და მაღალი რადიაციული ველების  პირობებში. მასალებს, რომელთა ექსპლუატაცია ხდებოდა ღია კოსმოსურ სივრცეში, უნდა გაეძლო დაბალი ტემპერატურის, ვაკუუმის და მაღალი რადიაციული ფონის პირობებში. რეაქტორმა მოკლე ხანში დიდი ავტორიტეტის მოპოვება შეძლო. ექსპერიმენტული შესაძლებლობების გაზრდის მიზნით ორჯერ ჩაუტარდა ფართომასშტაბიანი რეკონსტრუქცია, რის შედეგადაც საწყისი 2 მგვტ-დან მისი სიმძლავრე ჯერ 5 მგვტ, ხოლო შემდეგ 8 მეგავატამდე გაიზარდა.

კვლევითი რეაქტორი ქართული მეცნიერების მნიშვნელოვანი კერა და საბჭოთა სამეცნიერო სისტემის ნაწილი იყო. ის ასევე ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფაქტორს წარმოადგენდა, რომ საქართველო საბჭოთა და მსოფლიო სამეცნიერო სამყაროს სრულფასოვანი წევრი ყოფილიყო. 1986 წელს, ჩერნობილის ატომური ელექტროსადგურის IV-ე ენერგობლოკზე მომხდარმა ტრაგიკულმა კატასტროფამ უსაფრთხოების ნორმების გამკაცრება გამოიწვია. 1988 წლიდან  საქართველოში დაიწყო ეროვნული მოძრაობა, რომელიც მწვავედ აყენებდა ეჭქვეშ  ჩვენს ქვეყანაში რეაქტორის არსებობის მიზანშეწონილობას. დაიწყო ინტენსიური საპროტესტო გამოსვლები  რეაქტორის ექსპლუატაციიდან გამოყვანის კატეგორიული მოთხოვნით. საზოგადოების გარკვეული ნაწილი რეაქტორის სასწრაფო დემონტაჟს ითხოვდა.  ობიექტური მიზეზების არარსებობის მიუხედავად, ხალხში გავრცელებული მითებისა და  საზოგადოების არაინფორმირებულობის გამო, საპროტესტო აქციებმა მასშტაბური ხასიათი მიიღო. ყოველივეს გათვალისწინებით, 1990 წლის 30 მარტს, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმის სხდომაზე რეაქტორის ფუნქციონირების შეწყვეტა  და მისი ექსპლუატაციიდან გამოყვანა გადაწყდა.

რეაქტორის სრული დემონტაჟისათვის საჭირო იყო ძალიან დიდი თანხები. გარდა ამისა, დემონტაჟის შემდეგ დაგროვდებოდა დიდი რაოდენობით მაღალი რადიაციის მქონე ნარჩენები, რომელთა უსაფრთხო იზოლირებისათვის გარემოსაგან საჭირო იყო საქართველოში შექმნილიყო სათანადო რთული კონსტრუქციების მქონე მიწისქვეშა შესანახი, რის საშუალებაც საქართველოს არ გააჩნდა. რადგანაც არსებულ ხელუხლებელ მდგომარეობაში რეაქტორის დატოვება გარკვეულ რისკებთან იყო დაკავშირებული,  მისი დაბეტონება გადაწყდა.

ამჟამად, კვლევითი რეაქტორის ტერიტორია გამოიყენება სასწავლო ბაზად. სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩამოსული სპეციალისტები რადიო-ქიმიური ლაბორატორიის „ცხელ კამერებში“ ტრენინგებს გადიან. „ცხელი კამერები“ წარმოადგენს პატარა კაბინებს, სადაც წესით სიცოცხლისთვის საშიშ ნივთიერებებზე მუშაობა უნდა ხდებოდეს. კამერებს ძალიან სქელი, მაღალი ხარისხის მინის ფანჯრები აქვს, საიდანაც კარგად ჩანს სამუშაო  მაგიდა. კამერებში შესვლა აკრძალულია, ამიტომ, მუშაობა ხდება სპეციალური მანიპულატორების საშუალებით, რომლებსაც ადამიანი ხელებით მართავს. მანიპულატორები ადამიანის თითების მოძრაობას იმეორებს კაბინის შიგნით. კამერები ამჟამად სუფთაა და სასწავლო ბაზად ძალიან გამოსადეგია. ასევე, აქ მიმდინარეობს სხვადასხვა მიმართულების სამეცნიერო-კვლევითი და ტექნიკური სამუშაოები. აბრაზიული ჭავლური დანადგარის გამოყენებით სუფთავდება  რადიოაქტიური ნარჩენები, რაც მას მეორადი გამოყენებისთვის ვარგისს ხდის.

რეაქტორის დაახლოებით 30 წლიანი შეუფერხებელი მუშაობის მიუხედავად, სამწუხაროდ, საზოგადოების გარკვეული ნაწილის არაინფორმირებულობამ, მათმა ირაციონალურმა განწყობამ და რეაქტორის მიმართ ნეგატიურმა დამოკიდებულებამ, ქვეყანა ბირთვული რეაქტორის გარეშე დატოვა.  კვლევითი ბირთვული რეაქტორი საშუალებას მოგვცემდა შექმნილიყო ბირთვული მედიცინის ცენტრი, სადაც შესაძლებელი იქნებოდა ავთვისებიანი სიმსივნით დაავადებული ავადმყოფების ნეიტრონული დასხივებით  და რადიო ფარმაცევტული პრეპარატებით მკურნალობა, რომელთა წარმოება ამ რეაქტორზე იქნებოდა შესაძლებელი.

ჟურნალი “არსენალი”

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s